Yazar - AV. EKİM SU KÜFTEOĞLU
 
23 Aralık’ta kimi ajanslarca gönderilen bültenlerde Yargıtay’ın havayolu şirketlerinin overbooking yapamayacağı şeklinde karar verdiği yer almakta. Oysaki bahsedilen kararda overbooking halinde uçağa alınmayan yolculara yalnızca maddi tazminat verilmesinin hatalı olduğu, manevi tazminat da ödenmesi gerektiği belirtiliyor.
 
Yargıtay kararının anlaşılabilmesi için taşımacılık sözleşmeleri ve tazminat türleri hakkında bilgi sahibi olunması gerekir. Aksi halde, gerçeği yansıtmayan haberlere inanan birçok seyahat acentesi ve yolcunun ağzı yanacak. 
 
Bahsedilen karar Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2018/4239 E., 2019/5756 K. Sayılı ve 24.09.2019 tarihli kararı, özeti ise şu şekilde:
 
“Davacılar Dubai-İstanbul seferini yapan uçağa binmek üzere Dubai Havalimanına gitmiş, ancak davalının yaptığı fazla bilet satışı nedeniyle, bu uçağa binemeyip Kahire aktarmalı İstanbul uçağına binmek zorunda kalmış, bu arada tüm eşyalarını kendileri taşımak zorunda bırakılmış, yolculuğun daha uzun sürmesi sonucunda bileti önceden alınan İstanbul-Antalya uçağına binemediklerinden yeniden bilet almak zorunda bırakılmış, ayrıca bir gece İstanbul'da konaklamak zorunda kaldıklarından randevusu alınmış ameliyata girememişlerdir. 
 
Bu durumda, davacıların “overbooking” uygulaması nedeniyle uçağa alınmamak suretiyle manevi zararının oluştuğu göz önüne alınmak ve gerekirse davalı kurumun yapmış olduğu Kahire aktarmalı İstanbul uçuşuna yer temin edilmesi gibi teklif de değerlendirilmek suretiyle davacılar yararına uygun bir manevi tazminata hükmetmek gerekir. Açıklanan nedenlerle kararın bozulması gerekir.”
 
Özetle, Yargıtay havayollarının overbooking yapamayacağını değil; overbooking nedeniyle uçağa alınmayan yolculara kanunda belirtilen maddi tazminatın yanı sıra manevi tazminat da ödenmesi gerektiğini söylüyor. Belirtilen karar da davacıların manevi tazminat talebi reddedildiği için bozulmuş. 
 
Yargıtay havayolu şirketlerinin overbooking yapmasını yasaklayabilir mi?
 
Overbooking havayollarının no-show opsiyonunu değerlendirdiği, karlılığı yükselten bir uygulamadır. Öyle ki, genellikle şirketlerin overbookinge başvurmasa yaşayacağı kayıp yıl içinde uçuşa kabul edilmeyen yolculara ödenen tazminatın toplamından fazladır. 
Uçuşu geciken, iptal edilen ya da uçağa alınmayan yolculara ödenecek maddi tazminat gidilecek yolun kaç mil olduğuna göre hesaplanarak ve Havayolu İle Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik’e belirtilmiştir. (Bu meblağlara önceki yazımda değindiğim için tekrara girmeyeceğim, bilgi edinmek isteyenler https://www.turizmgazetesi.com/article.aspx?id=89299 ve Havayolu İle Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik m. 8’i inceleyebilirler.)
 
Gecikme, iptal edilen uçuş ya da overbooking nedeniyle önemli bir toplantının kaçırılması, tatil yapılacak gün sayısının azalması, yukarıdaki karardaki gibi doğum ya da ameliyat gibi önemli olayların sekteye uğraması halinde yolcunun sadece maddi değil manevi kayıp yaşaması kaçınılmazdır. Bu nedenle havayollarının (yolcu tarafından talep edilmesi halinde) manevi tazminat da ödenmesi gerekir.
 
Özetle, Yargıtay havayollarının IATA tarafından dahi kabul edilen ve tüm yaygın bir uygulama olan overbookingin yasaklanmasına karar veremez çünkü hukuka aykırı bir uygulama değildir. Yargıtay yalnızca bu uygulamaya başvuran havayolu yolcunun talebi halinde maddi ve manevi tazminat ödemekle yükümlü olduğuna karar vermektedir. 
 
Güncel olması nedeniyle geniş bir yankı uyandıran söz konusu karar da bu doğrultudadır. Ayrıca, söz konusu karar Yargıtay’ın bu yönde verdiği ilk karar olmadığı gibi oldukça yaygın bir uygulamadır. Bu nedenle önceki yıllarda Yargıtay tarafından yine benzer şekilde verilen bir kararın özetini de yazımın sonunda paylaşmaktayım.
 
Overbookingin hukuki niteliği IATA’nın overbookinge bakışı
 
Overbooking, havayollarının zarara uğramamak ya da elde edeceği karı arttırmak amacıyla uçağın yolcu kapasitesinden fazla sayıda bilet satmasıdır. 
 
Belirli bir yolcu kapasitesine sahip uçağın seyrini bir yolcuyla da tamamlasa tam doluluk da sağlasa beli bir maliyeti vardır. Bu nedenle, havayollarının overbooking uygulamasına yönelmesi kaçınılmazdır. Zira hiçbir havayolu “no show” olarak uçmayı tercih etmez. Overbooking uygulaması havayolu şirketlerinin rezervasyon iptali ya da değişikliğine yönelik belli hallerde no show cezası tahsil etmeye yetkili bulunmadığı ya da ceza tutarının birim maliyeti karşılamadığı durumlar için zarar etmeme; kalkışa daha yakın
saatlerde biletlerin en yüksek bedelle satılıp karı arttırması gibi işlevlere sahiptir. 
 
Her bir uçuş için kaç overbooking gerçekleşebileceği vb. durumlar da istatiksel hesaplar yapılarak ve birçok ihtimal dikkate alınarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle, IATA overbooking uygulamalarını; yolculara daha fazla seçenek yaratan ve havayollarının geliri daha iyi yönetmesine izin veren bir sistem olarak değerlendirmekte ve onaylamaktadır. Uçuşlarda kapasitenin daha verimli kullanılması, uçuş ve yolcu sayısı bakımından karbon emisyonunu azaltması gibi nedenlerle de uygulanması kaçınılmazdır.
 
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2014/13992 Esas, 2014/20286 Karar sayılı ve 23.12.2014 tarihli kararı:
 
 “Alman havayolunun yolcu taşıma biletleri kapsamında, davacılar gerekli hazırlıkları yapmak suretiyle Ankara Esenboğa Havalimanı'na gitmişler ancak davalının yaptığı fazla bilet satışı nedeniyle yolculuk yapmaksızın havalimanından ayrılmak durumunda kalmışlardır. Her ne kadar davalı tarafça, “overbooking” işleminin olağan bir uygulama olduğu savunmasında bulunulmuşsa da, yolcu adaylarının üzerlerine düşen tüm edim ve özeni yerine getirmelerine karşın uçağa alınmamaları olgusu, başlı başına manevi zarara neden olabileceği gibi söz konusu uygulama, uçağa alınan ve alınmayan kişiler arasında ayrımcılığa yol açabilen ve Anayasa ile korunan eşitlik ilkesini zedeleyici bir potansiyel taşımaktadır. Kaldı ki, davalı basiretli bir tacir gibi hareket etmek durumunda olup, havayolu taşımacılığı, başlı başına özel bir izni gerektiren, kendine has mevzuatı ve genişletilmiş sorumlulukları olan bir ticari faaliyettir.
 
Davacıların salt “overbooking” uygulaması nedeniyle uçağa alınmamak suretiyle manevi zararlarının oluştuğu göz önüne alınmak ve gerekirse davalı kurumun yapmış olduğu konaklama, bir sonraki uçuşta yer temini gibi teklifler de değerlendirilmek suretiyle davacılar yararına uygun bir manevi tazminata hükmedilmek gerekmektedir”